Een boekenkast lijkt tegenwoordig een vanzelfsprekend meubelstuk. In veel woningen staat wel een kast met boeken, tijdschriften en andere spullen. Maar dat is niet altijd zo geweest. De manier waarop boeken werden bewaard en de manier waarop boekenkasten werden gemaakt, is door de eeuwen heen sterk veranderd.
Van zware kisten waarin kostbare handgeschreven boeken werden opgeborgen tot grote open boekenkasten die een complete wand kunnen vullen: de boekenkast heeft een lange geschiedenis.
Eeuwen geleden werden boeken nog met de hand geschreven en waren ze voor de meeste mensen onbetaalbaar. Een boek was een kostbaar bezit en werd daarom niet zomaar in een open kast gezet.
Boeken werden onder andere bewaard in stevige houten kisten, vaak voorzien van een slot. Het veilig opbergen van de boeken was belangrijker dan het zichtbaar tentoonstellen ervan.
Vanaf de zeventiende eeuw veranderde dat langzaam. Rond 1665 werden de eerste vrijstaande boekenkasten geïntroduceerd. Vooral onder de adel ontstond in deze periode de gewoonte om speciale bibliotheekkamers in te richten. Boeken kregen daarmee niet alleen een praktische, maar ook een representatieve plaats in het interieur.
In de achttiende eeuw waren boekenkasten vaak voorzien van houten deuren. Dat had een praktische reden: boeken waren een kostbaar bezit en moesten worden beschermd onder andere tegen beschadiging.
Later werden glazen deuren steeds populairder. Hierdoor bleven de boeken beschermd, maar konden ze tegelijkertijd worden bekeken. Een goed gevulde boekenkast was in die tijd bovendien een teken van ontwikkeling, welstand en status.
Een bibliotheek in huis vertelde iets over de eigenaar. Het aantal boeken en de manier waarop ze werden gepresenteerd, waren onderdeel van de uitstraling van het interieur.
In de negentiende eeuw veranderde de samenleving. De beter opgeleide middenklasse groeide en boeken werden voor een steeds groter publiek bereikbaar. Ook de productie van meubels werd grootschaliger.
Daardoor werd de boekenkast steeds meer een normaal onderdeel van het woonhuis. De kast had uiteraard een praktische functie, maar een verzameling boeken bleef ook iets waarmee men zich kon onderscheiden.
In de twintigste eeuw werd lezen voor nog veel meer mensen toegankelijk. Vooral na de Tweede Wereldoorlog zorgde de opkomst van de paperback en pocket ervoor dat boeken goedkoper en gemakkelijker verkrijgbaar werden.
De behoefte aan grote, gesloten bibliotheekkasten maakte daardoor steeds vaker plaats voor praktische open boekenkasten.
De bekende grenen boekenkast
In de tweede helft van de twintigste eeuw werden in Nederland grote aantallen grenen meubelen geproduceerd. Ook grenen boekenkasten waren bijzonder populair.
Veel mensen zullen zich het klassieke model nog herinneren: een relatief eenvoudige houten kast met open vakken en vaak één of meerdere laden aan de onderzijde.
Grenen was hiervoor zeer geschikt. Het hout was relatief betaalbaar, goed te bewerken en paste goed bij de landelijke en klassieke inrichting die in veel Nederlandse woningen populair was.
Hoewel de modellen in de loop der jaren veranderden, bleef het principe van de houten boekenkast grotendeels hetzelfde: een stevige constructie met verstelbare planken waarop de boeken konden worden geplaatst.
Hoe werden boekenplanken vroeger ondersteund?
Bij traditionele houten boekenkasten werd niet altijd gebruikgemaakt van de tegenwoordig bekende rij geboorde gaatjes met kleine kunststof plankdragers.
Een oudere en ambachtelijke oplossing is het gebruik van houten keeplatten.
Keeplatten worden aan de binnenzijde van de kast geplaatst en zijn voorzien van een reeks inkepingen. In deze inkepingen worden losse houten latjes gelegd waarop de boekenplanken rusten.
Door de vele inkepingen kan de hoogte van de planken worden aangepast. De plank kan eenvoudig hoger of lager in de kast worden geplaatst door de ondersteunende houten latjes in een andere inkeping te leggen.
Wat zijn wouterlatten of woutermannen?
De losse houten latjes die in de keeplatten worden gelegd, worden ook wel wouterlatten of woutermannen genoemd.
Het principe is eenvoudig, maar vraagt bij de productie behoorlijk wat handwerk. De keeplatten moeten worden voorzien van de juiste inkepingen en vervolgens worden gemonteerd. Ook moeten de houten latjes op de juiste maat worden gezaagd.
Dat maakt deze constructie arbeidsintensiever dan het tegenwoordig veel gebruikte systeem met een rij geboorde gaten en kunststof plankdragers.
Keeplatten of een gaatjesrij?
Het systeem met een rij geboorde gaten en kunststof plankdragers is tegenwoordig heel gebruikelijk. Het is efficiënt en snel te produceren. Met een CNC-machine of boormal kan in korte tijd een hele rij gaten worden aangebracht.
Dat betekent echter niet dat het traditionele systeem met keeplatten technisch gezien een slechte of verouderde oplossing is. Het is vooral een andere manier van construeren.
Bij een kast met keeplatten zijn de plankdragers onderdeel van de houten constructie. De herhaling van de inkepingen geeft bovendien een karakteristiek uiterlijk dat goed past bij klassieke en landelijke houten boekenkasten.
Voor het maken van een boekenkast is het dus niet alleen de vraag welke constructie het snelst kan worden geproduceerd. Ook de uitstraling en het karakter van het meubel spelen een rol.
Van standaardkast naar boekenkast op maat
Tegenwoordig zijn boekenkasten verkrijgbaar in vrijwel iedere denkbare uitvoering. Een kast hoeft niet meer binnen een aantal vaste standaardmaten te passen.
Een boekenkast kan bijvoorbeeld precies worden aangepast aan de breedte, hoogte en diepte die beschikbaar is in een ruimte. Ook de stijl van de kast kan worden afgestemd op de ruimte.
Daarmee is de ontwikkeling eigenlijk weer terug bij een belangrijk principe uit de geschiedenis van het meubelmaken: de kast wordt aangepast aan de wensen van de gebruiker en aan de ruimte waarin deze komt te staan.
Een moderne boekenkast op maat kan volledig open worden uitgevoerd, maar ook worden gecombineerd met deuren en laden. Ook in stijl, kleur en afwerking zijn tegenwoordig veel mogelijkheden.
Een eeuwenoud principe in een moderne boekenkast
Hoewel de uitvoering van boekenkasten door de eeuwen heen sterk is veranderd, zijn sommige principes verrassend constant gebleven.
Boeken moeten worden ondersteund, de constructie moet stevig zijn en de planken moeten praktisch kunnen worden ingedeeld. Het verschil zit vooral in de manier waarop dat wordt uitgevoerd.
Bij moderne productie zijn efficiëntie en snelheid belangrijke factoren. Toch blijft er ook ruimte voor traditionele constructies zoals houten keeplatten. Juist bij landelijke en klassieke boekenkasten kan zo’n traditionele constructie onderdeel worden van het karakter van de kast.
De boekenkast is daarmee meer dan alleen een meubel om boeken in te zetten. De geschiedenis ervan laat zien hoe veranderende gewoonten, techniek, materiaal en interieurstijlen samen hebben bepaald hoe wij onze boeken bewaren.
Van een afgesloten kist met een kostbaar handgeschreven boek tot een meterslange open boekenkast die volledig op de ruimte is afgestemd: het basisidee is in al die eeuwen eigenlijk hetzelfde gebleven.
Zelf een boenkast samenstellen bekijk dan onze categorie boekenkast op maat pagina